ŚWIĘTA JADWIGA
KRÓLOWA POLSKI

              Święta Jadwiga, królowa, urodziła się 18 lutego 1374 roku jako córka Ludwika, króla Węgier i Polski, oraz Elżbiety Bośniackiej. Po ojcu odziedziczyła tron Polski. W wieku 10 lat została koronowana 16 października 1384 roku. Ze względów dynastycznych w wieku 4 lat została zaręczona z Wilhelmem, synem cesarza Leopolda. Ustalenia te anulowano. Jednak Wilhelm pojawił się w Krakowie, pragnąc poślubić Jadwigę. Mimo życzliwości i uczucia, jakim darzyła go młodziutka królowa, musiał jednak opuścić Kraków. W związku z zaistniałą sytuacją polityczną, a także wobec dalekosiężnych planów polskich rozważano możliwość unii Polski z Litwą. Stała się ona faktem dzięki małżeństwu królowej Jadwigi z Władysławem Jagiełłą, wielkim księciem Litwy. Ceremonia zaślubin, poprzedzona chrztem Jagiełły (15 lutego), odbyła się w katedrze królewskiej 18 lutego 1386 roku. Jadwiga miała wtedy 12 lat, a Jagiełło 35. Królowa stała się spraw czynią i uczestniczką chrystianizacji Litwy. Biorąc czynny udział w rządzeniu państwem, prowadziła głębokie życie religijne. Wojciech Jastrzębiec, arcybiskup gnieźnieński, który przez pewien czas był kanclerzem królowej, zapisał: "Z doświadczenia wiemy, że spełniała przeróżne uczynki miłosierdzia, cierpliwości, postów, czuwań oraz innych niezliczonych dzieł pobożnych." Poprzez akt fundacyjny i testamentalny zapis na rzecz Akademii Krakowskiej uchodzi za współzałożycielkę Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zmarła, wkrótce po połogu, 17 lipca 1399 roku w Krakowie. 8 czerwca 1979 roku w katedrze na Wawelu Jan Paweł II odprawił po raz pierwszy Mszę św. ku czci błogosławionej królowej Jadwigi, wynosząc ją tym samym na ołtarze. Kanonizował ją w 1997 roku.

              Przy budowie kościoła NMP na Piasku, który istnieje do dziś, królowa Jadwiga sama doglądała robót. Pewnego dnia jej czujne oko dojrzało kamieniarza, który był smutny i robota. Kiedy zapytała o powód, odpowiedział, że w domu zostawił ciężko chorą żonę, boi się, że go zostawi z drobnymi dziećmi, a nie ma pieniędzy na lekarza. Królowa, nie namyślając się, oderwała ze swego bucika złotą klamrę, wysadzaną drogimi kamieniami, i oddalają robotnikowi, aby zapłacił lekarza. Nie zauważyła tylko, że stopę położyła na kamieniu oblanym wapnem. Odbity ślad bucika wdzięczny kamieniarz obkuł dokoła i wraz z kamieniem wmurował w zewnętrzną ścianę świątyni. Do dzisiaj można go oglądać."

Wincenty Zaleski, "Święci na każdy dzień"

W IKONOGRAFII św. Jadwiga przedstawiana jest w stroju królewskim. Jej atrybutem są buciki.

 *

Teresa Dunin-Wąsowicz

 DWIE JADWIGI

            JADWIGA (1178?-1243), KSIĘŻNA ŚLĄSKA, KANONIZOWANA 15 PAŹDZIERNIKA 1267 ROKU W VITERBO PRZEZ PAPIEŻA KLEMENSA IV. JADWIGA (1373?-1399), REX POLONIAE, KRÓLOWA POLSKA, KANONIZOWANA 8 CZERWCA 1997 ROKU W KRAKOWIE PRZEZ PAPIEŻA JANA PAWŁA II.

            Obie Panie, Jadwiga, księżna śląska i Jadwiga, królowa polska, były piękne i mądre. Obie miały znakomitych mężów, których wspomagały w rządzeniu krajem. Zarówno Henryk Brodaty, jak i Władysław Jagiełło odegrali w dziejach Polski wybitną rolę. O Jadwidze śląskiej mamy wiele informacji dzięki żywotom, spisanym po śmierci na potrzeby kanonizacji, jak też wspaniałej Legendzie ilustrowanej o św. Jadwidze, pochodzącej z połowy XIV wieku.

            O królowej Jadwidze mniej wiemy, choć żyła półtora wieku później i wiele o niej napisano. Po śmierci Królowej kronikarze skupiali się głównie na kontrowersyjnej i dyskusyjnej sprawie jej zaręczyn, gdy miała rok życia, z księciem Wilhelmem Habsburgiem. Zbyt mało uwagi poświęcali dalszym losom królewny.

            Jakie były obie Panie? Spróbujmy zwrócić uwagę na wspólne cechy je łączące i na zasadnicze między nimi różnice.

            Jadwiga królowa Polski; wg drzeworytu z genealogii Habsburgów, pochodzącego z końca XV wieku

            Łączyły je na pewno trzy cechy: piękno, mądrość i dobroć. Zacznijmy od urody. Dzięki licznym iluminacjom Legendy ilustrowanej z 1353 roku wyraźnie zarysowuje się nam postać Jadwigi, żony Henryka Brodatego i matki Henryka Pobożnego, nie ma natomiast wczesnych przekazów ikonograficznych Królowej, żony Władysława Jagiełły.

            Ostatnio w odtworzeniu urody obu Pań pomogły badania antropologiczne przeprowadzone we Wrocławiu w związku z 750--leciem śmierci Jadwigi śląskiej i wcześniejsze badania antropologiczne krakowskich uczonych nad szczątkami Królowej.

            Podczas renowacji katedry na Wawelu, 22 stycznia 1889 roku, odkryto kryptę pod posadzką, w której znajdował się grobowiec królowej Jadwigi. Badania antropologiczne prowadził Izydor Kopernicki, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Opracowanie pozostało w rękopisie, ogłosił je dopiero w 1914 roku prof. Juliusz Talko-Hryncewicz. Znając wyniki badań nad szczątkami kostnymi, Paweł Sikora w bieżącym roku tak przedstawił wygląd Królowej: [...] Można sobie wyobrazić królową Jadwigę jako kobietę młodą, bardzo wysoką (172.2), blondynkę, o głowie krótkiej (83), czole prostym, wysokim i twarzy wąskiej (89), nosie prostym i wąskim [...].

            W związku z 750-leciem śmierci Jadwigi śląskiej również przeprowadzono badania antropologiczne jej szczątków, wyjętych z grobowca w Trzebnicy, oraz relikwii znajdujących się w katedrze wrocławskiej. Rezultaty badań opublikowano w Księdze Jadwiżańskiej, poświęconej temu jubileuszowi: [...] dokonana analiza anatomiczno-antropologiczna wykazuje, że szczątki kostne starej kobiety z bazyliki św. Bartłomieja i św. Jadwigi i z archikatedry pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu mogą być relikwiami św. Jadwigi śląskiej [...]. Odtworzono czaszkę świętej i jej popiersie. Szczegółowszych danych nie podano do publikacji, natomiast proporcje określone wskaźnikami antropologicznymi charakteryzują czaszkę jako wyjątkowo krótką, wąskoczołową i niską [...]. Tak krótka czaszka, zdaniem niektórych badaczy, wskazuje, że zmarła należała do typu bawarskiego. Autorzy opracowania piszą dalej: [...] po szczegółowych i wnikliwych badaniach otrzymaliśmy tekst Legendy obrazowej o św. Jadwidze. Byliśmy ogromnie zaskoczeni zgodnością z tekstem naszych - anatomiczno-antropologicznych - spostrzeżeń [...].

            I my powróćmy do wyobrażenia Księżnej na kartach Legendy ilustrowanej. Była to bardzo wysoka kobieta o regularnych rysach. Wzrostem swym na wszystkich ilustracjach przewyższa księcia małżonka.

            Wykształcenie obu księżniczek cudzoziemek - jednej z rodziny Andegawenów, drugiej z książąt Andechs - było znacznie wyższe niż przeciętnie spotykane na dworach polskich. Mówiły one od dzieciństwa kilkoma językami, umiały pisać i czytać, znały również język polski. Przywiozły ze sobą z Węgier i z Niemiec cenne rękopisy i kodeksy, z których niewiele zachowało się do dziś. Ze źródeł pisanych wiemy, że zarówno Królowa, jak i Księżna wspomagały nie tylko żebraków, trędowatych, pielgrzymów, ale również chętnych do nauki, wyposażając ich, tak jak Jadwiga śląska, w pieniądze i dając pożywienie, aby mogli udać się na studia. Królowa Jadwiga ufundowała w Pradze bursę dla młodych ludzi z Litwy, przybywających na studia do tego uniwersytetu. Zapisanie zaś wszystkich klejnotów przez Królową krakowskiemu uniwersytetowi umożliwiło ponowne uruchomienie Studium Generale, założonego przez Kazimierza Wielkiego.

            Codzienna dobroczynność księżnej Jadwigi śląskiej widoczna jest zarówno w żywotach świętej, jak też w Legendzie ilustrowanej. Poza rozdawaniem jałmużny mamy tu również sceny i opisy różnorakiego wstawiennictwa Jadwigi u księcia małżonka, czy to w sprawie obniżania daniny, czy też zamiany kary śmierci na inną.

            Mądrość i dobroć młodej dziewczyny, przyszłej królowej Jadwigi, połączona z dużą religijnością pozwoliła jej wyrazić zgodę na decyzję podjętą przez panów polskich, aby poślubić wielkiego księcia litewskiego - Jagiełłę, i w ten sposób doprowadzić do chrztu Litwy. Ślady pamięci Królowej przetrwały w polskiej tradycji ludowej: podłużne wyżłobienia na kamieniach, spotykane w różnych częściach kraju, szczególnie w Małopolsce, nazywa się "stopką królowej Jadwigi".

            Jeżeli Jadwigę śląską można nazwać patronką środkowej Europy, gdyż kult jej rozszerzył się ze Śląska również na Czechy i ziemie, na których dominował język niemiecki, o tyle Królowa pozostaje na pewno patronką Polski i Litwy. Tym samym kulty obu Jadwig obejmują dziś Europę od Renu po Niemen.

*

            Święta Jadwiga wstawia się za biednymi u Henryka Brodatego; wg Legendy ilustrowanej o św. Jadwidze, 1353 r.

            Losy obu świętych kobiet różni przede wszystkim długość życia. Jadwiga śląska przeżyła 65 lat (w tym na ziemi
śląskiej 55), urodziła Henrykowi siedmioro dzieci - pierwsze mając trzynaście lat. Jadwiga królowa żyła tylko 26 lat (w tym na ziemi polskiej 15), urodziła jedną córeczkę Elżbietę Bonifację - nazwaną na cześć matki Jadwigi, Elżbiety bośniackiej, i papieża Bonifacego IX - która po trzech tygodniach zmarła, a w parę dni później, 17 lipca 1399 roku, zgasła sama Królowa.

            Szczególny kult, jakim Królowa darzyła świętą Annę, patronkę macierzyństwa, poświadczony źródłowo wskazuje, że zależało jej na potomstwie i inicjacji nowej dynastii. Tak się nie stało.

            Odmienne były losy wyniesienia na ołtarze obu Jadwig: procesem kanonizacyjnym Jadwigi śląskiej zajęli się wnukowie, Henryk III Biały i Władysław arcybiskup salzburski, związany w tym czasie z dworem papieskim. Choć przygotowaniem materiałów do beatyfikacji królowej Jadwigi zajęto się zaraz po śmierci, jednak w końcu XV wieku prace te się zatrzymały; niemniej kult jej stale się krzewił, a jej krucyfiks w katedrze wawelskiej przyciągał wiernych. Rozpoczęto natomiast przygotowania do kanonizacji królewicza Kazimierza Jagiellończyka, zmarłego w 1484 roku, który stał się później patronem Litwy.

Kanonizacja królowej Jadwigi została przeprowadzona po prawie 600 latach, w Krakowie, przez papieża Polaka, Jana Pawła II.

*

            Większość kobiet noszących imię Jadwiga była i nadal jest przekonana, że ich patronką na chrzcie została królowa Jadwiga. Patronką wszystkich ochrzczonych tym imieniem do dnia 8 czerwca 1997 roku była Jadwiga śląska. Jednak do czasu uroczystości wrocławskich (1993 r.) związanych z rocznicą jej śmierci mniej była znana w Polsce, mimo świetnej dokumentacji źródłowej, jaką po dziś dzień mamy.

Reprodukcja pochodzi ze zbiorów Instytutu Sztuki PAN.

Legenda ilustrowana o św. Jadwidze, 1353 r., obecnie znajduje się w Paul Getty Museum, Malibu, Kalifornia.

Góra